لینک مطلب از وبلاگستان:

طیب صالح داستان‌نویس بزرگ سودانی به سودان بازگشت. پیکر او را که چند ماهی بود در بستر بیماری خاموش مانده بود به سودان بردند تا در همان سرزمین گرمی که تکه‌ای از آفتابش را همیشه در دل داشت بیارامد... او نخست خاموش شد... چند ماهی خاموش بود. برق نگاهی مات و سپس درگذشت.
با سخن ویلیام فالکنر می‌توان موافق بود که نبوغ چیزی جز عرق‌ریزان روح نیست. اما طیب صالح فراتر از نبوغ بود. لبخند می‌زد و با همان صدای پرطنین که گویی پولا‌د صیقل خورده بود می‌گفت: خدا را سپاس... مثل صدای خوش یا روی زیبا توانایی تعبیر هم خداداد است! تکیه کلا‌مش همین بود. همیشه: احمدالله! اگر کسی بتواند داستانی بنویسد که دقت‌های تماشایی خیام در انتخاب واژگان با سوز و گرمی نثر بیهقی و لا‌یه‌های پیچ در پیچ روایت شهرزاد در هم‌آمیخته شده باشد، گمان می‌کنید چه داستانی خواهد شد؟ چنین اتفاقی در رمان <موسم هجرت به شمال> طیب صالح افتاده است. برای همین می‌گویم که او توانی فراتر از نبوغ در معنای مرسومش داشت.
اولیس جیمزجویس به کنار، به تعبیر مولوی:
تا بداند مومن و گبر و یهود/ کاندران صندوق جز لعنت نبود!
موسم هجرت به شمال طیب صالح را تنها می‌توان با رمان <مرشد و مارگریتا> بولگاکف مقایسه کرد. حق با آکادمی ادبیات سوریه بود که چند سال پیش موسم هجرت به شمال را به‌عنوان مهم‌ترین رمان قرن بیستم ادبیات عرب انتخاب کرد. یک بار هم همان رمان به‌عنوان یکی از صد رمان برجسته جهان انتخاب شد.
موسم هجرت رمانی است که زنده است؛ به بیش از 56 زبان ترجمه شده است...
بگذارید به نشانه‌ای از مهرورزی دولت مهرورز اشاره کنم. این رمان را چهار سال پیش ترجمه کردم. چند ماهی با طیب صالح درباره برخی عبارت‌ها و واژه‌ها بحث کردم. باور داشتم و دارم که ترجمه این رمان می‌تواند افق تازه‌ای را در پیش پای ادبیات ما بگشاید. بیش از دو سال پیش رمان را برای اجازه به وزارت ارشاد تحویل دادیم. ماه‌ها گذشت. گفتند متن گم شده است. انتشارات امید ایرانیان پیگیری کرد. پیدا شد. تا هنوز هیچ جوابی به ما نداده‌اند... دوست داشتم روزی این رمان را که به فارسی منتشر شده، به طیب صالح نشان بدهم؛ ظاهرا در دولتی که خداوند تمامی برکت‌ها را در آن جمع کرده است جایی برای رمان طیب صالح نبود.
در مقدمه‌ای که طیب صالح بر ترجمه انگلیسی رمان نوشته، به ترجمه روسی رمان اشاره می‌کند. چاپ اول ترجمه روسی در یک میلیون نسخه منتشر شده است. بر ترجمه فرانسه‌اش فرانسوا موریاک مقدمه شگفت‌انگیزی نوشته است.
در گوشه رستورانی نشسته بودیم. در اجوررود، که به عرب‌رود معروف است؛ آکنده از رستوران‌ها و قهوه‌خانه‌ها، انگار گوشه‌ای از سرزمینی دیگر. عبدالکریم نجم دعوت کرده بود. ریاض الریس ناشر معروف لبنانی هم بود. طیب صالح رو به خیابان نشست. بگذار در عمرم انسان‌های بیشتری را دیده باشم... در بحبوحه یورش اسرائیل به لبنان و مقاومت حزب‌الله، سخن به همین داستان کشیده شد و ریاض الریس از لبنان می‌گفت و پدیده تازه‌ای که دارد آفریده می‌شود. طیب صالح ناگاه چشمانش برق زد و با صدای آرام و شمرده و پولا‌دین گفت: <کاش جوان بودم، می‌رفتم تفنگ دستم می‌گرفتم و همراه با حزب‌الله می‌جنگیدم.>
لبخند زدم. پرسید: <‌هان لبخند می‌زنی>!
گفتم: <برای همین است نوبل ادبیات نصیبت نمی‌شود>!
گفت: <نوبل یا نصیب است>!
یا نصیب یعنی نوعی لا‌تاری!
دو هفته پیش میهمان یک خانواده ایرانی لبنانی بودیم. دکتر باسم فتوح استاد اقتصاد دانشگاه آکسفورد و همسرش خانم فتوح که ایرانی است و چشم‌پزشک. سخن‌مان به طیب صالح رسید. باسم گفت من تا به حال پنجاه بار موسم هجرت به شمال را خوانده‌ام! گفت: تو!
گفتم: من رمان را به فارسی ترجمه کرده‌ام. واژه‌ها و جمله‌های‌اش را هضم کرده‌ام اما هنوز هم نمی‌دانم به ژرفای راز رمان راه یافته‌ام یا نه! حس غریبی دارم. رمان مثل یک راز بر دلم نشسته است؛ یک موسیقی این رمان دارد که از جای دیگری می‌آید...
به طیب صالح گفتم: <موسیقی واژه‌ها در موسم هجرت موسیقی قرآنی است! همان که طه‌حسین درباره موسیقی قرآنی گفت، قرآن نه نثر است و نه شعر است؛ قرآن است.> سکوت کرده بود. سکوتش به درازا انجامید. گفت: <من در روستایی به دنیا آمدم و بالیدم که ده‌ها نفر حافظ کل قرآن بودند. آیات قرآنی با زندگی روزمره و زبان مردم آمیخته بود. داستان آن دختر عشیره را شنیده‌ای که هر پرسش معمول را هم با آیه‌ای یا واژه‌ای قرآنی پاسخ می‌داد؟ این موسیقی از کودکی در گوش من مانده است...> هیچ‌کس مثل طیب صالح متنبی را نمی‌شناخت. تابستان‌ها که مرحوم تویجری برای مداوا به لندن می‌آمد. دیدار او فرصتی بود برای دیدار طیب صالح هم. هر دو دیوانه متنبی بودند...
دیشب با یاد او باری دیگر موسم هجرت را خواندم و گلگشتی در دیوان متنبی... به این بیت رسیدم:
ان کان قد ملک القوب فانه/ ملک الزمان بارضه و سمائه!
دیروز در خرطوم و پورت سعید، قیامتی برپا بود. هیچ کس مثل طیب صالح ژرفای فرهنگ و اندیشه سودان را نشان نداده است. سخن بر سر رنگ‌ها بود. ناگاه پرسید بین سیاه و سفید کدام رنگ را بیشتر دوست داری!
پرسش رندانه‌ای بود. طیب صالح هم سیاه بود. نه سیاه شکلا‌تی مثل اوباما؛ سیاه سیاه مثل پدر اوباما!
گفتم: سیاه!
<چرا؟>
<برای اینکه سپید زیبا است؛ اما سیاه هم زیباست و هم با شکوه. بیت شبستری را برایش ترجمه کردم:
چه می‌گویم که هست این نکته باریک
شب روشن میان روز تاریک!
غزل غزل‌های سلیمان هم همین را می‌گوید. بی درنگ طیب صالح خواند:
<‌ای دختران اورشلیم من سیه‌فام و زیبایم... مثل خیمه‌های قیدار و پرده‌های سلیمان...>
آن صدای پولا‌دین مخملین خاموش شده است. آن چشمان فراخ سیاه سیاه فرو نهاده شده. اما تا همیشه تاریخ وقتی از هجرت انسان، هجرت در درون و برون، شرق و غرب، شمال و جنوب، سخن به میان آید. نگاه و کلمه طیب صالح درخشان‌ترین تعبیر خواهد بود. من هم به قول طیب صالح احمدالله! که بخت یارم شد و دراین روزگار با او آشنا شدم. و:
این زمان بگذار تا وقت دگر
*******************
اعتماد ملی